آسمان پرستاره همیشه برای انسان پرسشبرانگیز بوده است. اما روزگاری بود که برای یافتن پاسخ این پرسشها، خبری از تلسکوپهای فضایی و ماهوارهها نبود. در عوض، دانشمندان مسلمان و ایرانی با نبوغ خود ابزارهایی ساختند و مراکزی بنیان نهادند که قرنها به عنوان مهمترین مراکز علمی جهان شناخته میشدند. در این مقاله، سری به سه شاهکار علمی میزنیم: اسطرلاب، رصدخانه مراغه و رصدخانه سمرقند.
اسطرلاب؛ ماشین حساب باستانی آسمان
اگر در دوران باستان میخواستید بفهمید ساعت چند است، یا قبله کدام طرف است، یا یک ستاره خاص در آسمان کجا قرار دارد، چه میکردید؟ پاسخ در ابزاری شگفتانگیز به نام «اسطرلاب» نهفته بود. این وسیله را میتوان «ماشین حساب آنالوگ» دنیای باستان نامید .
اسطرلاب وسیلهای فلزی (معمولاً از برنج یا برنز)، دایرهای شکل و بسیار دقیق و ظریف بود . ایرانیان مسلمان آن را با نامهای زیبایی چون «جام جم»، «آیینه جم» و یا «جام جهاننما» میخواندند؛ چرا که گویی تمام نما و نقش آسمان را در خود منعکس میکرد .
کاربردهای این وسیله اعجابانگیز چه بود؟ اسطرلاب یک ابزار چندکاره تمامعیار بود. میتوانستیم بگوییم یک «تلفن همراه هوشمند» آن دوران است! با آن میشد:
- زمان را تعیین کرد: هم در روز (با استفاده از موقعیت خورشید) و هم در شب (با استفاده از ستارگان) .
- مکانیابی کرد: ستارهشناسان برای پیدا کردن موقعیت ستارگان و سیارات از آن استفاده میکردند .
- جهت قبله را یافت: برای مسلمانان در سراسر جهان اسلام، این یکی از مهمترین کاربردهای اسطرلاب بود .
- ارتفاع اجسام را اندازهگیری کرد: حتی از آن برای اندازهگیری ارتفاع کوهها و عرض رودخانهها هم استفاده میشد .
شاید برایتان جالب باشد که بدانید ریشه واژه «اسطرلاب» را برخی به یونانی و برخی به فارسی نسبت میدهند. نظر قویتر آن است که این کلمه معرب «ستارهیاب» باشد که ترکیبی کاملاً فارسی است . قدیمیترین اسطرلابهای باقیمانده که نام سازنده بر آنها حک شده، توسط دانشمندان ایرانی در شهرهایی مانند اصفهان ساخته شدهاند .
رصدخانه مراغه؛ اولین دانشگاه بزرگ علمی جهان
اگر بخواهیم یکی از بزرگترین وقایع علمی جهان اسلام را نام ببریم، بیتردید ساخت رصدخانه مراغه در قرن هفتم هجری (حدود ۶۵۷ قمری) است. این رصدخانه به دستور هلاکوخان مغول و با نظارت و مدیریت دانشمند بینظیر ایرانی، خواجه نصیرالدین طوسی ساخته شد .
اما رصدخانه مراغه فقط یک مکان برای نگاه کردن به آسمان نبود. خواجه نصیرالدین طوسی آن را به یک سازمان عظیم علمی تبدیل کرد که میتوان آن را اولین «دانشگاه جامع» جهان دانست . در این مجموعه:
- دانشمندانی از اقصی نقاط جهان از ملیتها و مذاهب گوناگون (ایرانی، چینی، مسیحی و…) گرد هم آمدند تا به تحقیق و تدریس بپردازند . این یک نمونه بینظیر از همکاری علمی فراملی در قرون وسطی بود.
- کتابخانهای عظیم با ۴۰۰ هزار جلد کتاب در آنجا گردآوری شده بود .
- ابزارهای رصدی پیشرفته ای ساخته شد که از جمله میتوان به «ذاتالربع دیواری» با شعاع ۴۳۰ سانتیمتر اشاره کرد .
نتیجه این تلاش بزرگ، تدوین «زیج ایلخانی» بود؛ یک مجموعه از جداول نجومی که تا سالها بعد در سراسر جهان، از جمله در چین و اروپا، مورد استفاده قرار میگرفت . جالب است بدانید که رصدخانه مراغه الگویی برای ساخت رصدخانههای بعدی از جمله رصدخانه معروف سمرقند شد . یونسکو نیز سال ۲۰۰۹ را به پاس بزرگداشت این میراث علمی، سال رصدخانه مراغه نامید .
رصدخانه سمرقند؛ میراثدار مراغه در شرق
حدود ۱۶۷ سال پس از ساخت رصدخانه مراغه، در شهری دیگر از قلمرو فرهنگی ایران، یعنی سمرقند (در ازبکستان امروزی)، رصدخانهای ساخته شد که قرار بود شکوه نجوم اسلامی را به اوج برساند. این رصدخانه به دستور الغبیگ، نوه امیر تیمور گورکانی، در سال ۸۲۴ هجری قمری بنا نهاده شد .
الغبیگ خود یک ستارهشناس و ریاضیدان برجسته بود و علاقهای وافر به علم نجوم داشت. او برای ساخت این رصدخانه، بزرگترین دانشمندان عصر خود را به سمرقند دعوت کرد که از آن جمله میتوان به دو دانشمند برجسته ایرانی، غیاثالدین جمشید کاشانی و معینالدین کاشی اشاره کرد . غیاثالدین کاشانی نقش کلیدی در طراحی و ساخت ابزارهای رصدخانه داشت و حتی در نامههایش به پدرش از جزئیات ساخت آن نوشته است .
ویژگی منحصربهفرد رصدخانه سمرقند، ابزار عظیم رصدی آن بود. آنها یک سُدس (زاویهیاب) عظیم سنگی به شعاع ۴۰ متر ساختند که بخشی از آن در دل زمین جای گرفته بود تا از استحکام کافی برخوردار باشد . با این ابزار غولپیکر، آنها توانستند موقعیت ستارگان را با دقتی حیرتانگیز محاسبه کنند.
نهاییترین محصول این تلاشها، «زیج الغبیگ» یا «زیج جدید سلطانی» بود که دقیقترین زیج (جدول نجومی) تا آن زمان محسوب میشد . متأسفانه این بنای عظیم و باشکوه چند سال پس از مرگ الغبیگ، توسط مخالفان علم و دانش تخریب شد، اما بقایای آن در قرن بیستم توسط باستانشناسان روسی کشف گردید .
نتیجهگیری
از اسطرلابهای کوچک و پرکاربرد تا رصدخانههای عظیم مراغه و سمرقند، دانشمندان ایرانی و اسلامی ثابت کردند که تشنه دانش و کاوش در جهان هستی هستند. آنها نه تنها میراثدار علم پیشینیان بودند، بلکه با نوآوری خود، مرزهای دانش را گسترش دادند و پایههای نجوم مدرن را بنا نهادند. این بناها و ابزارها، افتخاری ماندگار برای تاریخ علم در ایران و جهان هستند.
۰ Comments